Bài 2: Cách ghi số tự nhiên

I. MỤC TIÊU

1. Về kiến thức

• Nhận biết được cách ghi số tự nhiên trong hệ thập phân bằng mười chữ số từ 0 đến 9.
• Nhận biết được mối quan hệ giữa các hàng trong hệ thập phân: mười đơn vị của một hàng bằng một đơn vị ở hàng liền trước.
• Đọc và viết được các số tự nhiên, kể cả số có nhiều chữ số; biết tách số thành các lớp gồm ba chữ số từ phải sang trái.
• Xác định được giá trị của một chữ số theo vị trí của nó trong số tự nhiên.
• Biểu diễn được một số tự nhiên thành tổng giá trị các chữ số của số đó.
• Nhận biết, đọc và viết được các số La Mã từ 1 đến 30; biết các thành phần I, V, X, IV, IX.
• Vận dụng kiến thức về giá trị các chữ số để giải quyết bài toán thực tế về tiền và số lượng hàng hóa.

2. Năng lực chung

• Tự chủ và tự học: Chủ động tìm hiểu bảng hàng, lớp trong hệ thập phân; thực hiện HĐ1, HĐ2 và tự kiểm tra cách phân tích số.
• Giao tiếp và hợp tác: Trao đổi theo cặp khi đọc số lớn, thảo luận nhóm khi chuyển đổi số La Mã và giải Thử thách nhỏ bằng que tính.
• Giải quyết vấn đề và sáng tạo: Tìm các số thỏa mãn điều kiện về chữ số; lựa chọn số lượng tờ tiền theo mệnh giá để thanh toán chính xác 492 nghìn đồng.

3. Năng lực đặc thù

• Tư duy và lập luận toán học: Giải thích được vì sao cùng một chữ số nhưng khi nằm ở các hàng khác nhau lại có giá trị khác nhau; lập luận để xác định vị trí của chữ số trong một số.
• Mô hình hóa toán học: Biểu diễn số tiền phải thanh toán thành tổng giá trị của các tờ tiền theo từng mệnh giá.
• Giải quyết vấn đề toán học: Đọc, viết, phân tích số tự nhiên; tìm số thỏa mãn điều kiện và chuyển đổi số La Mã trong phạm vi từ 1 đến 30.
• Giao tiếp toán học: Sử dụng chính xác thuật ngữ chữ số, hàng, lớp, hệ thập phân, số La Mã; trình bày phép phân tích số thành tổng giá trị các chữ số.
• Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: Sử dụng bảng hàng và lớp, thẻ chữ số và que tính để biểu diễn và kiểm tra kết quả.

4. Về phẩm chất

• Chăm chỉ: Tích cực thực hiện các nhiệm vụ đọc, viết và phân tích số tự nhiên.
• Trung thực: Ghi chính xác chữ số, hàng, lớp; tự phát hiện và sửa sai khi tính giá trị các chữ số.
• Trách nhiệm: Sử dụng đồ dùng học tập đúng mục đích, hoàn thành nhiệm vụ nhóm trong thời gian quy định.
• Nhân ái: Hỗ trợ bạn còn gặp khó khăn khi đọc số có nhiều chữ số hoặc xếp số La Mã.

II. THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

1. Giáo viên

• SGK Toán 6 – Kết nối tri thức với cuộc sống, tập 1.
• Máy tính, máy chiếu hoặc bảng phụ trình bày bảng hàng và lớp của số 221 707 263 598.
• Bảng phụ minh họa số 32 019 và cách phân tích số thành tổng giá trị các chữ số.
• Bảng số La Mã từ I đến XXX; hình ảnh đồng hồ có số La Mã.
• Bộ que tính phục vụ Thử thách nhỏ, mỗi nhóm ít nhất 7 que.
• Phiếu học tập gồm HĐ1, HĐ2, Luyện tập, các bài 1.6 đến 1.9 và tình huống vận dụng về tiền.
• Thẻ chữ số 0, 1, 2; mô hình hoặc hình ảnh tiền mệnh giá 1 000 đồng, 10 000 đồng, 100 000 đồng.

2. Học sinh

• SGK Toán 6 tập 1, vở ghi, bút và bảng con.
• Thước thẳng và 7 que tính hoặc que diêm đã bỏ đầu thuốc.
• Ôn cách đọc, viết số tự nhiên và các hàng đơn vị, chục, trăm, nghìn ở tiểu học.
• Chuẩn bị các thẻ số 0, 1, 2 hoặc viết các số đó trên giấy nhỏ.

III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

Hoạt động 1: Hoạt động 1. Mở đầu: Khám phá cách ghi số tự nhiên (4 phút)

a) Mục tiêu: Khơi gợi nhu cầu tìm hiểu cách ghi số tự nhiên, giá trị theo vị trí và những cách biểu diễn số khác nhau.

b) Nội dung: GV giới thiệu tình huống mở đầu của SGK về quá trình hình thành cách ghi số tự nhiên.
Câu hỏi 1: Để viết các số tự nhiên trong hệ thập phân, chúng ta sử dụng những chữ số nào?
Câu hỏi 2: Trong hai số 12 và 21, cùng sử dụng chữ số 1 và 2, vì sao chúng có giá trị khác nhau?
Câu hỏi 3: Ngoài cách viết số bằng các chữ số 0 đến 9, em còn biết cách ghi số nào?

c) Sản phẩm: Câu 1: Sử dụng mười chữ số 0; 1; 2; 3; 4; 5; 6; 7; 8; 9.
Câu 2: Trong 12, chữ số 1 có giá trị 10 và chữ số 2 có giá trị 2. Trong 21, chữ số 2 có giá trị 20 và chữ số 1 có giá trị 1.
Câu 3: Có thể ghi số bằng chữ số La Mã như I, II, III, IV, V.
HS nhận ra giá trị của chữ số phụ thuộc vào vị trí của nó.

d) Tổ chức thực hiện:

Hoạt động của GV và HS

Sản phẩm dự kiến

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ 1 phút. GV giới thiệu tình huống, ghi hai số 12 và 21 lên bảng, yêu cầu HS trả lời ba câu hỏi. Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ 1 phút. HS suy nghĩ cá nhân, liên hệ kiến thức tiểu học và quan sát các chữ số. Bước 3: Báo cáo, thảo luận 1 phút. Hai HS trình bày ý kiến; các HS khác nhận xét và bổ sung. Bước 4: Kết luận, nhận định 1 phút. GV xác nhận các câu trả lời, nêu vấn đề về cách ghi số tự nhiên và giới thiệu nội dung bài học.

Câu 1: Sử dụng mười chữ số 0; 1; 2; 3; 4; 5; 6; 7; 8; 9. Câu 2: Trong 12, chữ số 1 có giá trị 10 và chữ số 2 có giá trị 2. Trong 21, chữ số 2 có giá trị 20 và chữ số 1 có giá trị 1. Câu 3: Có thể ghi số bằng chữ số La Mã như I, II, III, IV, V. HS nhận ra giá trị của chữ số phụ thuộc vào vị trí của nó.

Hoạt động 2: Hoạt động 2. Hình thành kiến thức: 1. Hệ thập phân – Cách ghi số tự nhiên (10 phút)

a) Mục tiêu: HS nhận biết được mười chữ số trong hệ thập phân, các hàng và lớp; biết đọc, viết số có nhiều chữ số và hiểu quy ước chữ số đầu tiên khác 0.

b) Nội dung: Nhiệm vụ 1: GV giới thiệu hệ thập phân và yêu cầu HS nêu quan hệ giữa đơn vị, chục, trăm, nghìn.
Nhiệm vụ 2: Quan sát bảng hàng và lớp của số 221 707 263 598. Hãy xác định các lớp, đọc số và cho biết chữ số ở hàng trăm triệu, hàng chục nghìn, hàng đơn vị.
Nhiệm vụ 3 – Câu hỏi SGK: Từ ba chữ số 0, 1, 2, hãy lập tất cả các số có ba chữ số khác nhau, mỗi chữ số được dùng đúng một lần.

c) Sản phẩm: Hệ thập phân dùng mười chữ số từ 0 đến 9.
10 đơn vị = 1 chục; 10 chục = 1 trăm; 10 trăm = 1 nghìn.
Số 221 707 263 598 được tách thành bốn lớp: 221 | 707 | 263 | 598.
Lớp tỉ: 221; lớp triệu: 707; lớp nghìn: 263; lớp đơn vị: 598.
Đọc số: Hai trăm hai mươi mốt tỉ bảy trăm linh bảy triệu hai trăm sáu mươi ba nghìn năm trăm chín mươi tám.
Chữ số hàng trăm triệu là 7; chữ số hàng chục nghìn là 6; chữ số hàng đơn vị là 8.
Câu hỏi: Có bốn số thỏa mãn là 102; 120; 201; 210.
Không có các số bắt đầu bằng 0 vì khi đó chúng không còn là số có ba chữ số.

d) Tổ chức thực hiện:

Hoạt động của GV và HS

Sản phẩm dự kiến

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ 2 phút. GV giới thiệu các hàng và lớp, chiếu bảng hàng và lớp và giao nhiệm vụ đọc số, xác định chữ số theo hàng. Sau đó phát thẻ số 0, 1, 2. Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ 4 phút. HS quan sát bảng, thực hành tách số thành các lớp và đọc số theo cặp; sử dụng thẻ để lập các số có ba chữ số. GV kiểm tra cách nhóm ba chữ số từ phải sang trái. Bước 3: Báo cáo, thảo luận 2 phút. Đại diện hai cặp đọc số và chỉ ra các hàng theo yêu cầu; một HS liệt kê bốn số lập được và giải thích vì sao không dùng 0 ở hàng trăm. Bước 4: Kết luận, nhận định 2 phút. GV chuẩn hóa quy tắc ghi số trong hệ thập phân, cách tách lớp và đọc số; nhấn mạnh chữ số đầu của số tự nhiên khác 0 không được là 0.

Hệ thập phân dùng mười chữ số từ 0 đến 9. 10 đơn vị = 1 chục; 10 chục = 1 trăm; 10 trăm = 1 nghìn. Số 221 707 263 598 được tách thành bốn lớp: 221 | 707 | 263 | 598. Lớp tỉ: 221; lớp triệu: 707; lớp nghìn: 263; lớp đơn vị: 598. Đọc số: Hai trăm hai mươi mốt tỉ bảy trăm linh bảy triệu hai trăm sáu mươi ba nghìn năm trăm chín mươi tám. Chữ số hàng trăm triệu là 7; chữ số hàng chục nghìn là 6; chữ số hàng đơn vị là 8. Câu hỏi: Có bốn số thỏa mãn là 102; 120; 201; 210. Không có các số bắt đầu bằng 0 vì khi đó chúng không còn là số có ba chữ số.